Kondycja finansowa firmy: najpierw odsiewa, potem wybiera
Kondycja finansowa firmy nie mówi, co kupić, tylko czego nie kupować. Dlaczego bilans odsiewa szybko, a wybiera wolno, i co to zmienia w kolejności pracy.
Zobacz przykładowy raportTo metodyka analizy, a nie rekomendacja. Nic tutaj, ani nigdzie indziej w Taufolio, nie jest poradą inwestycyjną. Traktuj każdy przykład jako punkt wyjścia do własnych poszukiwań.
Zdrowy bilans nie jest powodem, dla którego kurs rośnie. Jest powodem, dla którego spółka dożyje dnia, w którym mógłby rosnąć. Kondycja finansowa firmy odpowiada na pytanie, czy ta spółka przeżyje, a nie na pytanie, czy urośnie, i większość rozczarowań w tym obszarze bierze się z pomylenia jednego z drugim.
Pytanie, z którym zwykle się tu przychodzi, brzmi inaczej: spółka ma mało długu i dużo gotówki, to czy jej akcje pójdą w górę? Odpowiedź jest krótka i trochę niewygodna. Fundamenty odsiewają szybko i tanio, a wybierają wolno, więc zanim cokolwiek odsiejesz, trzeba umieć przeczytać stronę pasywów, na której stoi dług i termin jego zapadalności.
Dwa pytania, które sklejamy w jedno
Pierwsze pytanie brzmi: czy ten biznes rośnie i ile zostawia sobie z każdej złotówki przychodu? Odpowiada na nie rachunek wyników, historia dynamik i prognozy analityków. Drugie brzmi: czy ta firma dotrwa do następnego sprawozdania bez proszenia kogokolwiek o pieniądze? Odpowiada na nie bilans i rachunek przepływów.
To są dwa różne pytania zadane dwóm różnym dokumentom, a wskaźnik zbudowany pod jedno z nich nie odpowiada na drugie. Zadłużenie do aktywów nie wie nic o tym, czy produkt się sprzedaje. Marża nie wie nic o tym, czy za czternaście miesięcy zapada emisja obligacji.
Chodzi o to, że zapas czasu jest warunkiem, a nie napędem. Można go mieć w nadmiarze i stać w miejscu.
Najbezpieczniejsza spółka świata jest warta tyle, ile ma na koncie
Załóżmy spółkę, która nie prowadzi żadnej działalności. Nie ma długu, nie ma zapasów, nie ma pracowników, nie ma produktu, który mógłby się zepsuć, i nie ma konkurenta, który mógłby ją pozwać. Na rachunku leży 2 mld i to jest cały jej majątek.
Ta spółka dostaje maksimum punktów na każdej mierze bezpieczeństwa, jaką da się wymyślić. Jest też warta dokładnie 2 mld, czyli tyle, ile ma na koncie, bo nie ma z czego wygenerować ani złotówki więcej. Nikt nie zapłaci za nią premii, ponieważ premia jest ceną za przyszłe zyski, a tu przyszłych zysków nie ma.
To jest skrajność, ale ona ustawia całą resztę. Opancerzona limuzyna głowy państwa jest solidna, stabilna i świetnie zbudowana, i nigdy nie pobije rekordu prędkości.
Rekordu prędkości nie pobije też auto bez hamulców, tylko z innego powodu: nie dojedzie do mety. Dlatego zdanie „ignoruj bezpieczeństwo, liczy się wzrost" brzmi mądrze do pierwszego lockdownu, pierwszej wpadki produktowej i pierwszego kwartału z ujemnym wynikiem operacyjnym.
Druga skrajność kosztuje szybciej niż pierwsza. Spółka, która pożyczyła dużo, żeby kupić sobie skalę, staje się wrażliwa na rzeczy, które z jej produktem nie mają nic wspólnego: na droższy pieniądz, na kwartał bez sprzedaży, na wadę, przez którą trzeba ściągnąć z rynku partię towaru i naprawić ją na własny koszt. Przy cienkiej poduszce każde z tych zdarzeń kończy się rozmową z bankiem, a rozmowa z bankiem w najgorszym kwartale jest najdroższą rozmową, jaką zarząd może odbyć.
Skąd bierze się korelacja, w której nie ma przyczyny
Popularny argument jest mocniejszy, niż się wydaje, więc warto go wyłożyć uczciwie. Spółki o zdrowych bilansach zachowują się przeciętnie lepiej niż szeroki rynek i nie jest to złudzenie. Widać to na tyle często, że trudno mówić o przypadku. Ktoś, kto na tej podstawie zbudował sobie regułę „kupuję tylko spółki z mocnym bilansem", ma za sobą obserwację, a nie przeczucie.
Tylko że łańcuch przyczynowy biegnie obok, a nie przez bilans. Firma, która ma rozsądnie ułożone finanse, zwykle ma też rozsądny zarząd, rozsądnego dyrektora finansowego i produkt, który ktoś chce kupić. Zdrowy bilans jest objawem tej samej rzeczy, która odpowiada za wzrost, a nie jej źródłem.
Rozróżnienie brzmi akademicko, dopóki nie zacznie kosztować. Kosztuje wtedy, gdy ktoś kupuje spółkę za brak długu, tak jak kupowałby ją za nowy kontrakt. Brak długu nie jest osiągnięciem biznesowym, tylko stanem finansowania, mierzonym relacją długu do kapitału własnego, którą czyta się wobec branży, a nie wobec sztywnego progu, i można go mieć dlatego, że nikt nie chciał pożyczyć.
Kiedy bilans jednak wybiera
Tylko że z tego, że bilans jest objawem, nie wynika, że niczego nie wybiera.
Istnieje replikowana literatura, w której jakość sprawozdań ma moc selekcyjną, a nie tylko odsiewającą. Joseph Piotroski w pracy z 2000 roku w „Journal of Accounting Research" pokazał, że dziewięć binarnych sygnałów z bilansu i z przepływów rozdziela spółki o wysokim stosunku wartości księgowej do rynkowej na te, które później radzą sobie lepiej, i na resztę. Robert Novy-Marx w pracy z 2013 roku w „Journal of Financial Economics" pokazał, że sama rentowność brutto niesie informację porównywalną z klasyczną miarą wartości księgowej do ceny.
Nie podaję z tych prac żadnej stopy zwrotu i robię to celowo: wynik zależy od uniwersum, okna i kosztów, a przepisana liczba z cudzego backtestu jest najbardziej mylącym rodzajem precyzji. Wystarczy sam kierunek, bo on wystarcza do wniosku.
A wniosek jest ostrożniejszy, niż bywa w poradnikach obu stron sporu: fundamenty wybierają wolniej, niż byś chciał, i pierwsze, co robią, to odsiewają. Selekcja z tych prac działa w skali portfela i w horyzoncie lat, a nie w jednej decyzji o jednej spółce w tym tygodniu. Odsiew działa od razu.
Brak długu jest opcją, której nie widać w bilansie
Jest jednak jedna droga, którą bezpieczeństwo zamienia się w wynik, i nie prowadzi ona przez żadną tabelę. Spółka bez zastawionego majątku może się zadłużyć wtedy, kiedy pieniądz jest drogi, a jej konkurenci nie dostają go wcale. Może wtedy przejąć słabszego rywala, dołożyć do mocy produkcyjnych albo po prostu przeczekać rok, w którym rynek nic nie kupuje.
Spółka z zastawionymi aktywami tej możliwości nie ma i dowiaduje się o tym w najgorszym możliwym momencie, bo kredyt dostaje się pod zastaw, a zastaw jest już zajęty. Zdolność kredytowa jest aktywem, którego w aktywach nie ma, i to jedyna pozycja w całym obszarze, w której zapas bezpieczeństwa naprawdę zamienia się w przyszły zysk.
Tylko że kierunek zostaje ten sam. Ta opcja działa w kryzysie, nie w hossie, a kupując spółkę za sam brak długu, kupujesz polisę, nie silnik.
Dlaczego fundamenty czyta się drugie, a nie pierwsze
Skoro odsiew jest mocniejszy od selekcji, to kolejność otwierania dokumentów przestaje być kwestią gustu. Najpierw zyskowność, bo to z niej bierze się lista kandydatów. Potem fundamenty, żeby sprawdzić, czy ktoś z tej listy nie stoi rok przed utratą płynności. Na końcu wycena, czyli pytanie, czy dziś opłaca się zapłacić tę cenę.
Granica między krokiem pierwszym a drugim jest bramką, nie przejściem. Słaba zyskowność kończy pracę, zanim ktokolwiek otworzy bilans, i to jest oszczędność kilkudziesięciu minut na spółkę. Nie ma sensu badać zadłużenia firmy, która i tak nie wejdzie do portfela, a kolejność otwierania dokumentów jest częścią metody, nie kwestią wygody.
Druga asymetria jest ważniejsza i rzadziej wypowiadana. Krok fundamentalny nie ma prawa zmienić decyzji na „tak". Może ją utrzymać albo zabić, i tyle. Jeśli bilans potrafi u ciebie przekonać do spółki, której zyskowność wcześniej odrzuciłeś, to znaczy, że kryterium zyskowności było ustawione pod coś innego, niż myślisz.
Odwrócona kolejność psuje się w przewidywalny sposób. Zaczynasz od bilansu, znajdujesz firmę z gotówką i bez długu, i zaczynasz szukać powodu, dla którego miałaby rosnąć. Powód zawsze się znajdzie, bo każda spółka ma jakąś opowieść o nowym rynku, a ty szukasz jej już z gotową sympatią. Ten sam bilans przeczytany jako drugi dokument nie wywołuje żadnych emocji, bo wtedy odpowiada tylko na pytanie, czy coś tu może wybuchnąć.
Jak kondycja finansowa firmy odsiewa w praktyce
Zacznij od testu, który nie wymaga wzoru ani jednego wskaźnika. Postaw aktywa obrotowe obok zobowiązań krótkoterminowych: to jest odpowiedź na najbliższe dwanaście miesięcy. Potem aktywa trwałe obok zobowiązań długoterminowych: to jest odpowiedź na horyzont poza rokiem. Na końcu odejmij wszystkie zobowiązania od wszystkich aktywów i zrób to samo na dwóch wcześniejszych bilansach.
Wartość netto nie musi rosnąć. Nie może natomiast osuwać się w trend, bo trend spadkowy zmierzający do zera mówi, że biznes w tej skali się nie utrzymuje. Trzy lata to dolna granica sensu, a bilans, który przeszedł jedną recesję, mówi więcej niż trzy lata dobrej koniunktury.
Dopiero po tym teście sięgam po wskaźniki, i to po kilka naraz, bo pojedynczy odczyt bez progu jest ciekawostką. Pierwszy z nich pyta, ile razy zysk operacyjny pokrywa odsetki i przy jakim spadku ten zapas znika. Progi do każdego z nich, razem z pytaniem, które za nim stoi, stoją w liście kryteriów, którą przechodzi się nad jedną spółką.
Liczba, która ma autora i rok publikacji
Większość progów bezpieczeństwa krążących po internecie to czyjaś kalibracja podana bez nazwiska. Jest jednak wyjątek, który da się zacytować. Edward Altman w pracy z 1968 roku w „Journal of Finance" podzielił spółki na trzy strefy: powyżej 2,99 bezpieczna, poniżej 1,81 zagrożona, a między nimi szara.
Strefa to nie linia. Różnica między odczytem 1,79 a 1,81 nie istnieje, a spółka tuż pod górną granicą szarej strefy bywa w lepszym stanie niż spółka tuż nad nią z jednym dobrym kwartałem za plecami.
Policz to sam na okrągłych liczbach. Niech spółka ma aktywa 8 mld i zobowiązania 4,2 mld, kapitał obrotowy 1,2 mld, zyski zatrzymane 3,1 mld, zysk operacyjny 900 mln, przychody 2,4 mld i kapitalizację 14 mld. Wersja dla spółek produkcyjnych waży pięć relacji:
- 1,2 × kapitał obrotowy do aktywów, czyli 1,2 × 0,15 = 0,18
- 1,4 × zyski zatrzymane do aktywów, czyli 1,4 × 0,39 = 0,54
- 3,3 × zysk operacyjny do aktywów, czyli 3,3 × 0,11 = 0,37
- 0,6 × kapitalizacja do zobowiązań, czyli 0,6 × 3,33 = 2,00
- 1,0 × przychody do aktywów, czyli 1,0 × 0,30 = 0,30
Suma wychodzi 3,39, czyli strefa bezpieczna z zapasem. Widać przy okazji, skąd ten wynik naprawdę pochodzi: blisko sześćdziesiąt procent sumy dołożyła czwarta pozycja, w której siedzi kapitalizacja, więc spadek kursu o połowę zepchnąłby tę samą spółkę w szarą strefę bez jednej zmiany w sprawozdaniu.
Dlatego wariant ma znaczenie. Dla spółek nieprodukcyjnych używa się wersji bez rotacji aktywów i z wartością księgową zamiast kapitalizacji, a jej strefy przesuwają się na 2,60 i 1,10. Firma, która projektuje i zleca produkcję na zewnątrz, mierzona miarą skrojoną dla fabryk zawsze wypadnie gorzej, niż na to zasługuje.
Czego bilans nie powie
Pierwsza granica jest branżowa. Model biznesowy leasingu, nieruchomości czy energetyki stoi na długu z definicji, a sztywny próg zadłużenia usuwa z listy zdrowe spółki wyłącznie za to, że finansują się tak, jak w ich branży się finansuje. Bank księguje się jeszcze inaczej i te same reguły stosuje się do niego w ostatniej kolejności.
Druga granica siedzi w tym, czego w pozycji „dług" nie ma. Leasingi, zobowiązania emerytalne, gwarancje za spółki zależne i płatności warunkowe za przejęcia są obietnicami zapłaty, a znaleźć je można w notach, w tej części raportu, do której większość czytelników nie dochodzi. Zadłużenie netto policzone z not potrafi być wyraźnie wyższe od tego, które stoi w gotowej tabeli ze wskaźnikami, i nikt tej różnicy nie zauważy za ciebie.
Trzecia granica jest jednorazowa. Odpis po nieudanym przejęciu, ujemny wynik w roku konsolidacji albo zmiana roku obrotowego potrafią zepsuć każdy wskaźnik zbiorczy, choć spółka jest w lepszym stanie niż rok wcześniej.
I granica czwarta, najbardziej osobista. Zdanie „ja fundamentom nie przypisuję żadnej wagi" bywa prawdziwe w ustach kogoś, kto ma inne źródło dochodu, dłuższy horyzont i dwadzieścia lat praktyki w czytaniu spółek. To jest decyzja człowieka o określonym profilu ryzyka, a nie reguła, którą można przepisać razem z resztą metody.
Co z tym zrobić w tym tygodniu
Weź jedną spółkę, którą masz, i przejdź przez cztery pytania w tej kolejności:
- Czy aktywa obrotowe pokrywają zobowiązania krótkoterminowe, a jeśli nie, to z czego spółka dołoży resztę?
- Czy wartość netto z trzech kolejnych bilansów rośnie, stoi czy się osuwa?
- Czy dług rośnie szybciej niż aktywa, czy wolniej?
- Czy gotówka z działalności operacyjnej wystarcza na obsługę tego długu bez nowej emisji?
Cztery odpowiedzi zajmą pół godziny i w większości przypadków nie zmienią niczego, bo spółka po prostu przejdzie dalej. To nie jest zmarnowany czas, tylko koszt jednostkowy odsiewu. Ten rodzaj pracy zwraca się w tych kilku razach, kiedy odpowiedź brzmi „nie", a reszta rynku jeszcze o tym nie mówi.
Uważam, że najtrudniejszą częścią tej roboty nie jest liczenie, tylko powstrzymanie się od wniosku. Spółka, która przeszła wszystkie cztery pytania, nie jest przez to lepsza od tej, która przeszła je w zeszłym kwartale i dziś ma o dwa punkty procentowe wyższą marżę.
W Taufolio ta część pracy siedzi w Pełnym raporcie: sekcja o stabilności finansowej zestawia zadłużenie, pokrycie i płynność z kilku lat i przy każdej liczbie zostawia odsyłacz do sprawozdania, z którego ta liczba pochodzi. Z gotowego raportu powstaje Teza inwestycyjna, w której warunek bezpieczeństwa dostaje mierzalną granicę, więc za trzy kwartały nie musisz sobie przypominać, czego się bałeś. Jak to wygląda na prawdziwej spółce, pokazują przykładowe raporty.
Nie wiem, czy firma z dobrym bilansem przetrwa złą dekadę w swojej branży, bo na to odpowiada rynek, na którym ona stoi, a nie tabela z pasywami. Wiem, że firma ze złym bilansem nie przetrwa jednego złego roku, a złe lata przychodzą częściej, niż wynikałoby z pamięci.
A gdybyś miał czas na jedno pytanie zamiast czterech, zadaj to: co musiałoby się wydarzyć, żeby ta firma stanęła w kolejce po kapitał w najgorszym możliwym kwartale?
Dobrze poukładane spółki odpowiadają na nie krótko.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dobra kondycja finansowa firmy przekłada się na wzrost kursu?
Jak ocenić kondycję finansową firmy w pięć minut?
Czym różni się analiza fundamentów od analizy zyskowności?
Czy niskie zadłużenie to powód do zakupu akcji?
Co to jest wskaźnik Altmana i jak czytać jego wynik?
- fundamentals
- financial-statements
- research
Wpisy powstają z udziałem narzędzi AI i przechodzą kontrolę redakcyjną zespołu Taufolio przed publikacją. Jak piszemy i poprawiamy wpisy