Wskaźnik zadłużenia: dlaczego 40% nie jest standardem
Wskaźnik zadłużenia 40% krąży jako granica bezpieczeństwa, choć nikt go nie opublikował. Co ma źródło, co jest konwencją i jaki warunek znosi ten próg.
Zobacz przykładowy raportTo metodyka analizy, a nie rekomendacja. Nic tutaj, ani nigdzie indziej w Taufolio, nie jest poradą inwestycyjną. Traktuj każdy przykład jako punkt wyjścia do własnych poszukiwań.
Nikt nie opublikował progu czterdziestu procent. Wskaźnik zadłużenia z tą granicą krąży po poradnikach jako norma rynkowa, a jest praktyczną kalibracją, której nie da się przypisać do żadnego dokumentu, regulatora ani instytucji standaryzującej. Warto o tym wiedzieć, zanim się na nim oprze decyzję, bo próg ustawiony bez źródła wycina z listy zdrowe spółki równie skutecznie jak chore.
To nie znaczy, że w tym obszarze nie ma liczb ze źródłem. Są, tylko mierzą co innego niż odsetek majątku sfinansowany pożyczonym pieniądzem. Zaczynamy więc od zera, czyli od tego, po co w ogóle czyta się fundamenty spółki i czego się od nich oczekuje.
Dlaczego 130 mln długu nie znaczy nic
Załóżmy spółkę, która ma 130 mln długu. To dużo czy mało?
Odpowiedzi nie ma, dopóki nie dołożysz drugiej liczby. Przy aktywach 4,3 mld te same 130 mln to trzy procent bilansu, czyli zaokrąglenie. Przy aktywach 260 mln to połowa majątku firmy i rozmowa o przetrwaniu.
Wybór mianownika jest tu połową odpowiedzi, a nie szczegółem technicznym. Aktywa mówią, jaka część majątku została kupiona za pożyczony pieniądz. Kapitał własny mówi, ile pożyczonego przypada na jedną złotówkę właścicieli. EBITDA i gotówka operacyjna mówią, ile lat pracy potrzeba na spłatę.
Najciekawszy z tych mianowników jest przy tym najrzadziej używany. Podziel dług przez roczną gotówkę z działalności operacyjnej, a dostaniesz liczbę lat, którą rozumie się bez tabeli przeliczeniowej i bez znajomości branży. Procent trzeba zinterpretować, a zdanie „cztery lata pracy na spłatę całego długu" interpretacji nie wymaga. To jedyny odczyt z tej rodziny, który przechodzi test rozmowy: da się go powiedzieć na głos i druga osoba od razu wie, o czym mowa.
Trzy wskaźniki zadłużenia z jednego bilansu
Niech spółka ma aktywa 800 mln, dług oprocentowany 320 mln, wszystkie zobowiązania razem 400 mln i kapitał własny 400 mln. Do tego roczna EBITDA 100 mln. Cztery liczby z tego jednego bilansu wyglądają tak:
- Dług do aktywów: 320 / 800 = 40%
- Dług do kapitału własnego: 320 / 400 = 0,8
- Wskaźnik ogólnego zadłużenia, czyli wszystkie zobowiązania do aktywów: 400 / 800 = 50%
- Dług do EBITDA: 320 / 100 = 3,2 razy
Jedna spółka, jeden dzień, cztery różne liczby. Żadna z nich nie jest bardziej prawdziwa od pozostałych, każda odpowiada na inne pytanie, a większość sporów o to, czy spółka jest zadłużona, bierze się z tego, że dwie osoby liczą dwa różne wskaźniki i obie mówią „zadłużenie".
Różnica między pierwszym a trzecim wierszem jest przy tym warta osobnej uwagi. Wskaźnik ogólnego zadłużenia obejmuje zobowiązania wobec dostawców i pracowników, które nie kosztują odsetek i zwykle same się rolują. To jest dolna część pasywów, z której czyta się płynność, a nie dźwignię.
Drugi wiersz ma z kolei własną pułapkę i lepiej ją znać, zanim się go użyje. Dług do kapitału własnego reaguje mocniej niż dług do aktywów, bo mianownik jest mniejszy, i te same 320 mln daje 40% wobec majątku oraz 0,8 wobec kapitału. U spółki, która przez lata skupowała własne akcje albo przeszła przez duży odpis, kapitał własny potrafi zejść do zera i niżej. Wtedy ten wskaźnik przestaje cokolwiek znaczyć, bo dzielenie przez liczbę bliską zeru produkuje odczyty wyglądające na sygnał, którym nie są.
Skąd się wziął próg czterdziestu procent
Mechanizm za tą liczbą jest prawdziwy, choć sama liczba nie ma autora. Wygląda tak: praktyczny sufit zadłużenia leży znacznie niżej niż sto procent aktywów, bo bank nie pożycza pod wartość księgową majątku.
Kredytodawca przykłada dyskonto do każdej pozycji, którą miałby przejąć. Linia produkcyjna warta dziś 100 mln po pięciu latach pracy jest warta ułamek tego, a flota samochodowa i zapasy starzeją się jeszcze szybciej. Patent wygasa. Logo, choćby wyceniano je w raporcie na miliardy, jest niesprzedawalne: bank nie zrobi z niego licytacji i nie odzyska z niego ani złotówki.
Dlatego zdolność do zaciągnięcia kolejnego kredytu kończy się grubo przed granicą, w której zobowiązania zrównują się z aktywami. Gdzieś tam rzeczywiście stoi ściana. Tylko że nikt nie zmierzył, w którym miejscu, a przynajmniej nie zrobił tego w sposób, na który można się powołać.
Dlaczego czterdzieści procent nie jest standardem
Ten próg ma przy tym mocniejszą obronę, niż zwykle mu się przyznaje. Reguła, którą da się zastosować w piętnaście sekund do każdej spółki na liście, ma nad regułą doskonałą tę przewagę, że w ogóle zostanie zastosowana. Sito ustawione trochę za wysoko nadal odsiewa spółki, które naprawdę mają kłopot, a inwestor indywidualny nie ma ani czasu, ani danych na kalibrowanie progu osobno dla każdej branży. Z tej perspektywy okrągłe czterdzieści procent jest rozsądnym kompromisem między precyzją a wykonalnością.
Tylko że kompromis przestaje być kompromisem, kiedy zaczyna udawać normę.
Sprawdziliśmy to wprost, szukając publikowanej konwencji dla progu 40% długu do aktywów. Nie ma jej ani u regulatora, ani u agencji ratingowej, ani w dokumentach instytucji standaryzujących rachunkowość. Jest praktyczną kalibracją, która krąży bez nazwiska i bez daty, powtarzaną dlatego, że brzmi rozsądnie.
Uważam, że powtarzanie jej jako normy kosztuje więcej, niż daje. Sztywny próg 40% usuwa z listy leasing, nieruchomości, energetykę i większość spółek infrastrukturalnych, czyli branże, w których finansowanie długiem nie jest patologią, tylko konstrukcją modelu biznesowego. Bank, który księguje się jeszcze inaczej, wypada z takiej listy natychmiast i zawsze.
Wyrzucenie tej liczby bez zastąpienia jej czymkolwiek jest jednak wyborem gorszym. Spółka o wysokiej dźwigni jest wrażliwa na rzeczy, które nie mają nic wspólnego z jej produktem: na droższy pieniądz, na kwartał bez sprzedaży, na wycofanie partii towaru z rynku. Lepiej mieć próg umowny i wiedzieć, że jest umowny, niż nie mieć żadnego.
Liczba, która ma źródło: dług do EBITDA
Jeśli tekst potrzebuje liczby, którą da się zacytować, to w całym obszarze zadłużenia jest właściwie jedna skala tego rodzaju. Agencja ratingowa S&P Global Ratings w dokumencie metodycznym „Business Risk/Financial Risk Matrix Expanded" z 18 września 2012 roku opisała orientacyjne pasma dźwigni liczonej długiem do EBITDA, i to jest konwencja z dokumentem, a nie z pamięci.
| dług do EBITDA | etykieta ze skali agencji |
|---|---|
| poniżej 1,5 razy | ryzyko minimalne |
| 1,5 do 2 razy | niskie |
| 2 do 3 razy | średnie |
| 3 do 4 razy | istotne |
| 4 do 5 razy | agresywne |
| powyżej 5 razy | wysoka dźwignia |
To są pasma, nie linie, i tak trzeba je czytać. Nasza spółka z 320 mln długu i 100 mln rocznej EBITDA wychodzi na 3,2 razy, czyli wpada do pasma istotnego ryzyka, krok za granicą pasma średniego i daleko od agresywnego. Odczyt 2,9 i odczyt 3,1 opisują tę samą firmę, a różni je wyłącznie to, po której stronie umownej kreski stanęły.
Ta skala też ma swoje ograniczenie i uczciwie jest je podać. Powstała dla emitentów obligacji ocenianych przez agencję, więc dla spółki spoza tego świata jest punktem odniesienia, a nie wyrokiem. Ma za to jedną przewagę nad progiem czterdziestu procent: da się sprawdzić, kto ją napisał i kiedy.
Warunek, który znosi każdy próg zadłużenia
Każdy próg poziomu długu ma swojego unieważniacza i jest nim koszt obsługi tego długu razem z tempem, w jakim spółka go zarabia.
Załóżmy drugą firmę: aktywa 500 mln, dług 240 mln, czyli 48% aktywów. Po każdym progu, jaki krąży po internecie, ta spółka jest za daleko. Dołóżmy jednak roczną gotówkę z działalności operacyjnej w wysokości 220 mln. Przy takim strumieniu spółka spłaciłaby całe swoje zadłużenie w około trzynaście miesięcy, nie zarabiając ani złotówki więcej niż dziś.
Czy to jest firma zadłużona? Na papierze bardzo. W rzeczywistości ma dług, który mogłaby zlikwidować w ciągu roku, i to jest inna sytuacja niż ta sama liczba u spółki, która na spłatę potrzebowałaby dekady.
Drugi unieważniacz działa tak samo i jest jednym z kryteriów, które przechodzi się nad każdą spółką: pokrycie odsetek, czyli zysk operacyjny podzielony przez roczne odsetki. Czyta się je jako liczbę lat, przez które firma utrzyma ten dług, nie zarabiając ani złotówki więcej. Wysoki dług z tanimi odsetkami i rozłożonymi terminami to zupełnie inne zwierzę niż ten sam dług do zrolowania w przyszłym roku.
Jest jeszcze jeden powód, dla którego progi z poradników rozmijają się z życiem spółki. Granicę, która naprawdę coś robi, ustala umowa kredytowa, a nie autor tabeli. Kowenant zapisany w dokumentacji długu mówi, przy jakim poziomie dźwigni bank może podnieść marżę albo zażądać wcześniejszej spłaty, i ta granica jest inna dla każdej firmy. Stoi w nocie o zobowiązaniach finansowych i to ona wyznacza moment, w którym zadłużenie zaczyna kosztować zarząd sen.
Reguła symetrii: 31% i spada kontra 25% i rośnie
Najbardziej użyteczna rzecz, jaką znam w tym temacie, nie jest progiem, tylko regułą czytania kierunku.
Spółka z zadłużeniem 31% aktywów, które od trzech lat spada, i spółka z zadłużeniem 25%, które od trzech lat rośnie, zasługują na tę samą ocenę. Pierwsza ma gorszy poziom i lepszy kierunek, druga odwrotnie, i jeśli wybierasz tylko po poziomie, wybierasz połowę informacji.
Reguła ma jeszcze jedno rozwinięcie, które ratuje sporo spółek przed niesłusznym odrzuceniem. Rosnący nominał długu przy stałym stosunku do aktywów jest w porządku, bo rosną też aktywa. Firma, która pożycza 100 mln na fabrykę wartą 100 mln, nie zmieniła swojego profilu ryzyka. Firma, która pożycza 100 mln, żeby wypłacić dywidendę, zmieniła go bardzo.
Rozstrzyga to jedno spojrzenie w rachunek przepływów, i to jest ruch, którego żaden wskaźnik za ciebie nie wykona. Zestaw przyrost długu z nakładami inwestycyjnymi z tego samego roku. Jeśli rosną razem, spółka finansuje majątek, który ma kiedyś zarobić. Jeśli dług rośnie razem z ujemną gotówką operacyjną albo z wypłatą dla akcjonariuszy, firma finansuje dziurę i robi to cudzymi pieniędzmi, a takiego stanu nie da się utrzymywać w nieskończoność.
Czego wskaźnik zadłużenia nie widzi
Pierwsza rzecz to gotówka po drugiej stronie tego samego bilansu. Nasza spółka z długiem 320 mln, która trzyma na rachunkach 300 mln, ma zadłużenie netto 20 mln, czyli w praktyce żadne, a każdy wskaźnik liczony od długu brutto pokaże ją jako sfinansowaną długiem w 40%. Dług netto liczy się samodzielnie i dopiero jego zestawia z EBITDA. Zastrzeżenie jest jedno: gotówka spółki bywa uwięziona w podmiotach zależnych za granicą albo zarezerwowana na konkretny cel, więc odejmowanie jej od długu w całości bywa zbyt uprzejme.
Druga to dług, który nie stoi w pozycji „dług". Leasingi, zobowiązania emerytalne, gwarancje udzielone spółkom zależnym i płatności warunkowe za przejęcia są obietnicami zapłaty, a większość z nich mieszka w notach, do których czytelnicy tabel ze wskaźnikami zwykle nie docierają.
Trzecia to terminy. Dwie spółki o identycznym wskaźniku zadłużenia stoją w różnych miejscach, jeśli jedna ma cały dług do spłaty w przyszłym roku, a druga rozłożony na dekadę. Drabina zapadalności jest w sprawozdaniu i nie ma jej w żadnym pojedynczym wskaźniku.
Czwarta to waluta i oprocentowanie. Dług w obcej walucie przy przychodach w krajowej to osobne ryzyko, a dług o zmiennym oprocentowaniu zmienia koszt obsługi bez żadnej decyzji zarządu i bez jednej linijki w komunikacie.
Jak to policzyć w kwadrans
Weź jedną spółkę i wypisz na kartce pięć rzeczy:
- Dług oprocentowany razem z częścią krótkoterminową, z trzech kolejnych lat.
- Aktywa i kapitał własny z tych samych trzech lat.
- EBITDA i gotówka operacyjna, roczne, nie kwartalne.
- Terminy zapadalności z noty o zobowiązaniach finansowych.
- Kierunek: czy stosunek długu do aktywów rośnie, stoi czy spada.
Z tego wychodzą cztery wskaźniki i jeden trend, czyli cała odpowiedź na pytanie, czy ta firma jest zadłużona bezpiecznie. Zajmie to kwadrans, jeśli sprawozdanie jest pod ręką, i mniej przy drugiej spółce z tej samej branży.
W Taufolio ta praca siedzi w Pełnym raporcie: sekcja finansowa zestawia dług, pokrycie i płynność z kilku lat i przy każdej liczbie zostawia odsyłacz do sprawozdania. Warunek na wzrost zadłużenia można potem zapisać jako Alerty własnymi słowami, żeby następna emisja obligacji nie przeszła obok niezauważona. Jak liczymy to, co liczymy, opisuje nasza metodyka.
Nie wiem, gdzie dokładnie stoi granica bezpiecznego zadłużenia dla konkretnej spółki, i nie wierzę nikomu, kto twierdzi, że wie. Wiem, że granica jest niżej w branży cyklicznej, wyżej przy przewidywalnych przepływach i zawsze niżej, niż wynikałoby z samego bilansu.
A jeśli masz zapamiętać z tego jedną rzecz, niech to będzie pytanie zamiast liczby: ile lat swojej dzisiejszej gotówki operacyjnej ta spółka musiałaby oddać wierzycielom?
Odpowiedź „mniej niż dwa" bywa ciekawsza niż każdy próg procentowy.
Najczęściej zadawane pytania
Jaki poziom zadłużenia spółki jest jeszcze bezpieczny?
Jak liczy się wskaźnik zadłużenia?
Czy 40% zadłużenia do aktywów to dużo?
Czym różni się wskaźnik ogólnego zadłużenia od długu do kapitału własnego?
Kiedy wysokie zadłużenie spółki nie jest problemem?
- fundamentals
- financial-statements
- research
Wpisy powstają z udziałem narzędzi AI i przechodzą kontrolę redakcyjną zespołu Taufolio przed publikacją. Jak piszemy i poprawiamy wpisy